In de afgelopen decennia is veel aandacht geweest voor professionele leergemeenschappen en de school als lerende organisatie. Scholen die uitwisselen met andere scholen en organisaties en waar gewerkt wordt aan het ontwikkelen en realiseren van gedeelde ambities zijn mede nodig door grote maatschappelijke veranderingen. Het samen leren, innoveren, uitdragen en in de praktijk brengen van een visie creëert draagvlak en zorgt voor een betere onderwijskwaliteit. Één van de belangrijkste kerncompetities voor lerarenteams hierbij, is het voeren van reflectieve gesprekken, waarbij waarden en aannames die ten grondslag liggen aan overtuigingen gedeeld en onderzocht worden.
Een school als lerende organisatie beschikt over het vermogen snel in te spelen op veranderende contexten. Veel van de aanpassingen die hieruit voortkomen zijn reactief: zij bewegen mee met overheidseisen die aan scholen gesteld worden in reactie op maatschappelijke ontwikkelingen. Dat wringt met de vrijeschoolse visie van waaruit juist duurzaam, diepgaand onderwijs wordt aangeboden. Hoe gaan vrijescholen hiermee om? En hoe kunnen ook zij bovenschoolse samenwerking inzetten om tot een gemeenschappelijke visie te komen en bovenal onderwijskwaliteit te verbeteren?
In de landen die het IHF ondersteunt zien wij verschillende manieren van samenwerken tussen scholen. In dit artikel bespreken we drie voorbeelden van lerende organisaties in verschillende stadia van hun biografie: Georgië waar het bovenschoolse samenwerken nog in de kinderschoenen staat, Nepal dat zich bevindt in een fase van herstel en nieuwe verbinding en Brazilië waar de aanpak meer tot rijping is gekomen.
Door het politieke klimaat in Georgië is het oprichten en verder ontwikkelen van vrijescholen heel moeizaam en vaak financieel niet haalbaar. Maar er zijn lichtpuntjes: In de zomer van 2025 vond in Batumi, Georgië, een bijzondere conferentie plaats over kleuters in de vrijeschool, gesteund door het IHF. Onder de 26 deelnemers waren plaatselijke ouders, leerkrachten uit Tbilisi, enkele Duitse onderwijsadviseurs en de leden van de Parzival Youth Society. Voor Batumi vormde deze conferentie een belangrijke mijlpaal in de ontwikkeling van het vrijeschoolonderwijs in de regio. De vele ervaringen, zowel op organisatorisch als op pedagogisch vlak, waren voor alle deelnemers van grote waarde. Bovendien ontstonden concrete plannen voor de toekomst van het vrijeschoolonderwijs in Georgië. Ideeën over hoe regelmatige bijscholingen voor ouders en geïnteresseerden kunnen worden gecreëerd om de toegang tot het vrijeschoolonderwijs te vergemakkelijken en op lange termijn te waarborgen, werden uitgewerkt.
In Nepal, waar de scholen in Kathmandu en in Pokhara bijna allemaal afhankelijk zijn van steun vanuit het buitenland, zien wij, na een turbulente tijd voor de scholen, langzaam toenadering tussen de scholen in de Kathmandu Vallei ontstaan. Dit uit zich in bijvoorbeeld gedeelde studiedagen. Er kwam een door het IHF gesteunde mentor naar Nepal in de persoon van Peter Giesen en hij kon een aantal dagen met een twintigtal leerkrachten van de verschillende vrijescholen in de Kathmandu vallei samenwerken. Een win-win situatie waardoor je door enerzijds het samenkomen van meerdere scholen meer leerkrachten bereikt die hopelijk door het volgen van de training hun onderwijskwaliteit nog meer kunnen verbeteren. Anderzijds leren, door het samenkomen van die verschillende leerkrachten, zij elkaar onderling kennen, de scholen leren elkaar kennen en samen kunnen zij tot een mooi netwerk komen waar hulp geboden kan worden waar nodig, waar kennis kan worden uitgewisseld en gezamenlijk het vrijeschoolonderwijs een extra impuls krijgt.
In Brazilië, het land met wereldwijd de meeste vrijescholen, is er samenwerking op verschillende niveaus. Er is een nationale vereniging van vrijescholen, de FEWB, het instituut Ruth Sales dat op nationaal niveau vrijeschoolonderwijs stimuleert, en soms is er één op één uitwisseling tussen scholen. Dit laatste is bijvoorbeeld het geval bij Vale de Luz en Cecília Meireles, die zich beide in Nova Friburgo bevinden. Het zijn openbare scholen en een onderdeel van hun overleg is daarom de samenwerking met lokale overheden. Daarnaast zijn er in delen van Brazilië regelmatig regionale bijeenkomsten, waar scholen uit verschillende deelstaten samenkomen, leren en uitwisselen. Een voorbeeld hiervan was de conferentie over passend onderwijs. In Brazilië zijn scholen door een relatief recente wet verplicht gesteld kinderen met beperkingen mee te laten draaien in een reguliere klas. Deze beperkingen kunnen zo pittig zijn, dat ze zeer veel invloed hebben op het kind, de omgeving en de groep. Denk bijvoorbeeld aan kinderen met een vorm van autisme, waardoor ze niet verbaal communiceren. Of met zo’n ernstige verstandelijke beperking dat ze zelfs niet zindelijk zijn. Tijdens deze conferentie hebben leerkrachten geleerd hoe binnen de antroposofie gekeken wordt naar deze kinderen, uitgewisseld wat hun visie als vrijeschoolleerkracht is op onderwijs aan hen en wat zij praktisch kunnen inzetten in de klas. Een andere conferentie ging over de vraag hoe vrijeschoolonderwijs op een Braziliaanse manier vormgegeven kan worden. Ook hier ontmoetten leerkrachten uit verschillende deelstaten elkaar om over het thema uit te wisselen en gedeelde ambities te ontwikkelen.
Wat bovenstaande voorbeelden mooi laten zien, is hoe individuele scholen zich langzaam kunnen verenigen tot een ecosysteem van scholen die zich, door samen te leren en te reflecteren op hun handelen, aanpassen aan veranderende omstandigheden en tegelijkertijd inzetten op duurzaam, diepgaand onderwijs geborgen in een gemeenschap – het vrijeschoolonderwijs. Ook vrijescholen, júist vrijescholen, kunnen bij uitstek lerende organisaties zijn.
Sietske van Poelgeest en Marieke van der Sanden IHF
Vanuit het Internationaal Hulpfonds willen wij deze initiatieven graag blijven steunen. Helpt u ook mee, zodat meer kinderen zich kunnen ontwikkelen? U kunt een donatie overmaken naar het Internationaal Hulpfonds, NL03TRIO0212195050. Het Internationaal Hulpfonds heeft de ANBI-status; giften zijn fiscaal aftrekbaar.
